YUMUŞAMA DÖNEMİ ÇATIŞMALAR

Şekil: Yumuşama dönemi
  • Yumuşama döneminde, NATO ve Varşova üyesi ülkeler arasında sıcak çatışmalar yaşanmamıştır.
  • Afrika ve Güney Asya ülkeleri arasında çatışmalar hep sürmüştür.
  • ABD ve SSCB ürettikleri silahların gücünü buralarda denemişlerdir.

KÜBA BUNALIMI

  • ABD yanı başında’ sosyalist bir ülke ‘ istemediği için ‘Domuzlar Körfezi Çıkarması’ gibi birçok eylemde bulunmuştur.
  • SSCB, Küba’ya her zaman destek olmuştur.
  • 1960’ta SSCB’nin ABD U-2 casus uçağını düşürmesi SSCB-ABD(Kennedy) ilişkilerini daha da gerginleştirdi.
  • SSCB’nin Küba’ya füze yerleştirmesi, ABD’nin Küba’yı abluka altına almasına neden oldu.
  • SSCB(Kruşçev), Türkiye’deki NATO füzelerinin kaldırılması karşılığında füzeleri sökeceğini açıkladı.
  • Karşılıklı kabul edildi ve Küba buhranı çözüldü.

NOT: Küba buhranının çözülmesiyle doğu-batı arasında diyalog sürece başlarken, silahsızlanma konusunda da önemli gelişmeler sağlandı.

VİETNAM SAVAŞI

  • Vietnamlılar 1954’te Fransa’yı ülkelerinden çıkarmışlardır.
  • Kuzey Vietnam(SSCB) – Güney Vietnam(ABD)
  • ABD 1964’te Vietnam’ın Amerikan botlarına karşı ateş açtığı gerekçesiyle savaş başlamıştır.
  • , iki tarafın birbirine acımadığı, her türlü katliamın, işkencenin, canlı canlı yakmanın yaşandığı bir savaş olmuştur.
  • Savaşın televizyonlarda yayınlanması bütün dünyada tepkilere neden olmuştur.
  • Amerika’da bile savaş karşıtları artmıştır.
  • ABD Vietnam’da hedeflediği başarıyı gösteremedi, bir çıkmaza girdi ve 1968’de barış görüşmelerine başladı.
  • 1976’da iki devlet birleşerek Vietnam Sosyalist Cumhuriyet’i adını aldı.

KEŞMİR SORUNU

  • Pakistan ve Hindistan arasında sorunlara yol açan KEŞMİR Pakistan’ın kuzeyinde verimli topraklara sahip bir bölgedir.
  • Halkının çoğunluğu Müslüman olan bölgenin idaresi İngilizler tarafından MİHRACE adlı bir Hintliye verilmiştir.
  • Mihrace, Keşmir topraklarını Hindistan’a kattığını açıklayınca Pakistan savaş açmıştır.
  • Yaşanan çatışmalar sonucu Keşmir’in çorak toprakları Pakistan’a verilmiştir.
  • Günümüze kadar süren Müslüman-Hindistan çatışmaları başlamıştır.
  • Pakistan’ı – SSCB;

Hindistan’ı – ABD desteklemiştir.

NOT: Pakistan ile Hindistan SSCB’nin aracılığıyla Taşken Deklarasyonu’nu imzalamıştır.

ARAP – İSRAİL SAVAŞLARI

1.)1967 Arap-İsrail Savaşları(6 Gün Savaşı)

Nedeni:  Mısır’ın Akabe körfezini İsrail’e kapatması ve Filistin Kurtuluş Örgütü’nün kurularak(FKÖ) Ürdün’e yerleştirilmesidir.

Sonuç:  İsrail Doğu Kudüs, Golan Tepeleri, Sina Yarımadası ve Gazze’yi ele geçirerek topraklarını 4 kat genişletti.

2.)1973 Arap – İsrail Savaşı (Yam Kippur Savaşı)

Nedeni: 1967 Arap – İsrail savaşında Mısır ve Suriye’nin kaybettiği toprakları geri almak istemesi.

Sonuç:

  • İsrail başarılı oldu.
  • 1974’te imzalanan antlaşma ile Süveyş Kanalı’nın tamamı Mısır hâkimiyetine bırakıldı.
  • antlaşmasına giden yol açıldı.
  • Barış görüşmelerine öncü olan ABD’nin Ortadoğu’da etkisi arttı.
  • Arap ülkelerinin batılı devletlere petrol ambargosu koyması petrol krizine yol açtı.

MEKİK DİPLOMASİSİ

  • 1973 Arap – İsrail savaşları BM’nin kararı doğrultusunda sona ermesine rağmen barış sağlanamadı.
  • ABD Dış İşleri Bakanı Henry Kissenger, Tel-Aviv ile diğer Arap başkentleri arasında defalarca gidip geldi.(Mekik Diplomasisi)
  • Böylece İsrail – Suriye ve İsrail – Mısır arasında antlaşmalar imzalanarak barışa giden yol açıldı.

CAMP DAVİD ANTLAŞMASI

  • ABD, 1978’de İsrail ve Mısır’ı Camp David’te bir araya getirerek iki ülke arasında barış barış esaslarını içeren antlaşmaları imzalamıştır.
  • İsrail, Sina Yarımadası’ndan çıkacak;
  • Mısır, İsrail’i resmen tanıyacak.

NOT: Arap ülkeleri bu antlaşmaya tepki göstermiş ve Mısır ile ilişkilerini kesmişlerdir.

NOT: Bu antlaşma İsrail’in Kudüs’ü başkan yapması, Golan Tepelerini ilhak etmesi ile amacına ulaşamamıştır.

NOT: Camp David’in mimarları:

  • Enver Sedat(MISIR)
  • Jimmy Carter(ABD)
  • Menahem Begin(İsrail)

AFGANİSTAN’IN SSCB TARAFINDAN İŞGALİ

  • Afganistan stratejik açıdan önemli bir yere sahiptir.
  • Ortadoğu petrolünün dünyaya nakledildiği HÜRMÜZ Boğazı’na yakındır.
  • Afganistan’da iktidara gelen Halk Partisi Marks ve Leninist politikasına karşı halkın ayaklanması üzerine hükümet SSCB’den yardım istedi.
  • SSCB, asker ve uzman gönderdi.1979’da karışıklıkları önleyemeyince fiilen işgal ettiler. Birçok Afganlı, Pakistan ve İran’a sığındı.
  • ABD, SSCB’nin bu teşebbüsü üzerine SALT 2 Antlaşmasını onaylamaktan vazgeçmiştir. Afgan mücahitlere yardıma başlamıştır.
  • Ayrıca bu işgale karşı tepki olarak ABD 70’e yakın ülke Moskova’da düzenlenen 1980 Yaz Olimpiyatlarına katılmamıştır.
  • 1988’de Cenevre’de bir antlaşma imzalayarak Afganistan’ı boşaltmışlardır.(1989)
  • Afganistan’da bu defa iktidar için iç çekişmeler başladı.

1973 PETROL KRİZİ

  • Arap – İsrail savaşlarında ABD ve bazı batılı devletler İsrail’e destek verdiği için petrol üreten Arap ülkeleri petrolü baskı aracı olarak kullanmak için;
  • Üretimi kısmak
  • Petrol fiyatını yükseltmek

Seçeneklerinden ikincisini seçmişlerdir.

SONUCUNDA; Petrol fiyatları artması devletlerarası paniğe yol açmıştır. Gelişmekte olan ülkeleri etkilemiştir.

OPEC(Petrol ihraç eden ülkeler teşkilatı)

  • 1960’da Bağdat’ta toplanan bir konferans sonucunda petrol ihraç eden ülkeler teşkilatı anlamında OPEC kurulmuş.
  • Kurucu Üyeleri; Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt, Venezüella’dır.
  • Amacı; petrol fiyatlarını yüksek seviyeye çıkarmak ve üretici ülkeler arasında teknik konularda işbirliğini sağlamak

OAPEC(Petrol ihraç eden Arap ülkeleri teşkilatı)

  • 1967 Arap – İsrail savaşından sonra petrolün İsrail’e karşı siyasi bir silah olarak kullanılmasını sağlamak için OAPEC kurulmuş
  • Batılı ülkelerin bu örgüt dışındaki ülkelerden petrol satın alması nedeniyle sonuçsuz kalmıştır.

İSLAM KONFERANSI ÖRGÜTÜ(İKÖ)

  • Kudüs’te Mescit-i Aksay’ı kundaklanma denemesi üzerine,1969’da Fas’ın başkenti RİBAT’ta bir araya gelen İslam ülkelerinin oluşturduğu uluslararası bir örgüttür.
  • 57 üyesi vardır.
  • İslam ülkeleri arasında ekonomik, siyasi, kültürel işbirliğini sağlamaya yönelik çalışmalar yapar.
  • Müslümanların kutsal yerlerinin korunmasını savunur.
  • 1975’te CİDDE merkezli İslam Kalkınma Bankası kurulmuş.

İRAN – IRAK SAVAŞI (1980-1988)

İRAN DEVRİMİ

  • Pehlevi hanedanlığı (1975-1979) uygulamalarıyla halk tarafından benimsenmemiştir.
  • 1978’de bölgesel başlayan ayaklanma, kısa sürede halk hareketine dönüştü.
  • 1979’da Şah yönetimi devrildi, HUMEYNİ başa geçti.
  • Molla yönetimi kuruldu. Şeriat yönetimine karşı çıkanlar katledildi.
  • Devletin adı İran İslam Cumhuriyeti olarak değiştirildi.

NOT: Sosyalist bir sistemle yönetilen, birleşik ve laik bir Arap toplumu oluşturmayı amaçlayan siyasal hareket BAAS hareketidir.

IRAKTAKİ SİYASİ GELİŞMELER

  • Irak’ta 1963’de Baas Partisi yönetimi ele geçirdi.
  • Sosyalist Baas Partisi, SSCB ile yakınlaşmaya dayalı bir dış politika izledi.
  • 1979’da yapılan darbe ile SADDAM HÜSEYİN yönetime egemen oldu.
  • Irak liderliği ile yetinmeyen Saddam Hüseyin Arap liderliğine oynamaya başladı.

İRAN – IRAK SAVAŞININ NEDENLERİ

  • Irak’ın Cezayir antlaşmasını (Şattül Arap antlaşması) feshetmesi.
  • İran’ın Irak’taki Kürtleri kışkırtması
  • Irak’ın Humeyni rejimini bir tehdit olarak görmesi

Savaşın Çıkış Gerekçesi; Şattül Arap suyolunun paylaşılamaması

  • 1980’de ırak orduları İran’a girdi.
  • Irak önceleri başarı kazandı. İran büyük direniş gösterdi.
  • 8 yıl süren savaş iki devletin büyük kapıyalar vermesi ve birbirini yıpratmasından öteye gidemedi.

Sonuçları;

  • Milyonlarca insan öldü.
  • Petrol üretimi azaldı, fiyatları arttı.
  • Ekonomik zarar arttı.
  • Körfez savaşına neden oldu.
  • Savaş en çok İsrail‘in işine yaradı.
İRANGATE OLAYI:

Irak – İran savaşı sorasında ABD’nin İsrail aracılığıyla İran’a gizlice salah sattığının anlaşılmasıyla ortaya çıkan skandal.

KIBRIS SORUNU

  • 1571’de Türk hâkimiyetine giren Kıbrıs’ın yönetimi1878 Berlin Antlaşmasına arabuluculuk yapan İngiltere’ye geçici olarak bırakıldı.
  • 1914 1.Dünya Savaşını fırsat bilen İngiltere Kıbrıs’ı ilhak ettiğini açıkladı.
  • Lozan antlaşmasında adanın İngiltere’ye devri kabul edildi.
  • ENOSİS(Yunanla Birleşme) doğrultusunda EOKA örgütü kuruldu.(1955)
  • Kıbrıslı Türkler ise Türk Mukavelet Teşkilatını kurdular.(TMT)
  • 1959’da Londra ve Zürih antlaşması ile bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulması kararlaştırıldı.
  • 1960’da Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.(Cumhurbaşkanı MAKARİOS, Yardımcısı Fazıl Küçük)
  • Garantörleri İngiltere – Yunan – Türkiye’dir.
  • 1963-64-67’ de Türk köylerinde vahşet yaşandı.
  • Rum çetelerinin saldırıya geçmesi Türkiye’nin Kıbrıs’a müdahale hakkını doğurdu.
  • ABD Başkanı JOHNSON yazdığı mektupta Türkiye’yi vazgeçirmeye çalıştı.
  • 1967’de geçici Türk yönetimi kuruldu.
  • 1974’de EOKA’cıların bölgedeki katliamları üzerine Türkiye garantörlük hakkıyla Kıbrıs’a müdahale etmiştir.(1.KIBRIS BARIŞ HAREKATI)
  • Cenevre Konferansı’na katılan Dış İşleri Bakanı Turan Güneş, antlaşmanın mümkün olmadığı anlamına gelen ‘Ayşe tatile çıksın’ parolasını başbakan Bülent Ecevit’e bildirmiştir.(2.KIBRIS BARIŞ HAREKATI)
  • Sonucunda;
  • 1975’de Kıbrıs Türk Federe Devleti
  • 1983’de KKTC kuruldu.(C.Başkanı RAUF DENKTAŞ)

 

ENOSİS: Kıbrıs’ın Yunanistan’a katılmasını amaç edinen düşünce ve idealdir.

EOKA: Kıbrıslı Rumların ENOSİS’i gerçekleştirmek amacıyla Yargo Grivas liderliğinde gerilla savaşı yapmak için kurdukları terör örgütüdür.

AKRİTAS PLANI:1963 yılının başlarında Kıbrıs cumhuriyeti hükümetinde çoğunluğa sahip Kıbrıs Rumlarının, Kıbrıs Türklerini yönetimde zayıflatarak daha sonra Kıbrıs cumhuriyetini Yunanistan ile birleştirmeyi amaçlayan plandır.

JOHNSON’UN MEKTUBU

  • Johnson Mektubu 1964’de Türk başbakanı İnönü’ye iletildi.
  • MEKTUPTA; Türkiye’nin adaya tek taraflı müdahalesinin Türk – Yunan tarafları arasında savaşa yol açacağı, NATO üyesi olan bu iki ülkenin savaşmasının kabul edilemez olduğunu yazmıştır.
  • Ayrıca Sovyetler birliğinin de Türkiye’ye müdahale etme ihtimalini doğuracağı ve NATO’nun böyle bir durumda Türkiye’yi savunmada isteksiz olacağını ima etmiş.
  • Mektubun ardından Türkiye müdahale kararından vazgeçmiştir.

EGE ADALARI SORUNU

  • İki ülke arasındaki karasularının genişletilmesi ve kıta sahanlığının belirlenmesi ege sorununun temelini oluşturmuştur.
  • Türkiye Ege’yi ‘Dostluk ve Barış Denizi’, Yunanlılar ise ‘Yunan Gölü’ olarak görmüşlerdir.
  • Ege adaları sorunu;
  • Kıta sahanlığı sorunu;
  • Karasularının 12 mile çıkarılması sorunu;
  • Ege hava kontrol sahası(Fır Hattı) sorunu.

ERMENİ TERÖR ÖRGÜTÜ (ASALA)

  • 1975’de Lübnan’da kuruldu.
  • AMACI; Sözde Ermeni soykırımının suçlusu olan Türklerle mücadele etmek ve doğu Anadolu ile G.D.Anadolu topraklarının kendilerine ait olduğunu savunurlar.
  • Cumhuriyet döneminde 35 diplomat asala örgütü tarafından katledilmiştir.

YUMUŞAMA DÖNEMİ TÜRKİYE

  • 27 Mayıs 1960
  • 12 Mart 1971
  • 12 Eylül 1980

27 MAYIS MÜDAHALESİ(1960)

  • 27 Mayıs 1960 müdahalesi Demokrat Parti’nin son dönemlerinde ekonominin kötü gidişi, öğrenci olayları ve Turan Emeksiz’in öldürülmesi sonucunda TSK kardeş kavgasına son vermek gerekçesiyle müdahalede bulundu ve iktidarı indirdi.
  • Yönetimi Milli Birlik Komitesine verdiler.(başında orgeneral Cemal Gürsel var.)
  • Kurucu meclis, 1961 Anayasasını halk oylamasına sunmuş %61 oranında oyla kabul edilmiştir.
  • Adnan Menderes, Hasan Polatkan, Fatin Rüştü Zorlu idam edildi.
  • 1961 seçimlerini AP(Adalet Partisi) kazandı. CHP ile koalisyon hükümet kurdu.(İsmet İnönü-Süleyman Demirel)
  • Meclis, C.Başkanlığına Cemal Gürsel’i seçti.

12 MART MUHTIRASI(1971)

  • 1968’de bütün dünyada yayınlık kazanan öğrenci hareketleri Türkiye’yi de etkisi altına aldı.
  • 68 kuşağı olarak adlandırılan gurupların başlangıçta eğitim sistemine tepki olarak başlattıkları bu eylemler NATO ve ABD karşıtı gösterilere dönüşmüştü.
  • TSK hükümete bir muhtıra verdi.() AP hükümeti istifaya zorlandı.
  • Başbakanlığa Nihat ERİM, Cumhurbaşkanlığına Fahri KORUTÜRK getirildi.

NOT: Emir komuta zincirinin yapmış olduğu ilk askeri müdahaledir.

NOT: 12 Mart muht. gerekçesi;

Hükümetin ülkeyi ekonomik huzursuzluğa sürüklemesi ve Atatürk Türkiye’sinin geleceğini tehlikeye sokulmasıdır.

NOT: Dönemin C.Başkanı – Cevdet Sunay

Dönemin Başbakanı – Süleyman Demirel

EYLÜL MÜDAHALESİ(1980)

  • 1974-80 arası dönemdeki siyasi istikrarsızlık;
  • ABD ‘nin Kıbrıs Barış Harekatından sonra Türkiye’ye uyguladığı ambargo
  • CHP-AP-MHP arasındaki gerginliğin sokak çatışmalarına dönüşmesi
  • Sağ – sol gruplar arasındaki çatışmalar(Çorum-Maraş olayları…)
  • Siyasi istikrarsızlık, ekonomik bunalım, sosyal olaylar, sağ-sol olayları gibi olayları gerekçe göstererek TSK yönetime el koydu.(12 Eylül 1980)
  • Parlamento ve siyasal partiler kapatıldı. B.Ecevit – S.Demirel-A.Türkeş-N.Erbakan gibi siyasal parti liderlerine siyaset yapma yasağı getirildi.
  • Genelkurmay başkanı Kenan Evren MGK’yı oluşturdu. Aynı zamanda devlet başkanlığı görevini de üstlendi.
  • 1961 anayasası yürürlükten kaldırıldı.
  • 1982 anayasası halkoyuna sunuldu ve kabul edildi.
  • 1983 seçimlerinde(ANAP-HP-MDP) ANAP tek başına iktidar oldu.(Turgut ÖZAL)

Ekonomik Gelişmeler

  • 1960’da DPT ‘nin kurulmasıyla Beş Yıllık Kalkınma Planları uygulanmaya konuldu.
  • 1970’li yıllarda uygulanan ‘ileri ithal ikameli model’ ile buzdolabı, çamaşır makinesi, tv ve otomobil üretilmeye başlandı.
  • 1973 Petrol krizi, 1974 Amerikan ambargosu, işçi dövizlerinde azalma ekonomik gerilmeye neden oldu.
  • Türk parasının yabancı para karşısında değeri düştü.
  • Ülkede birçok malda fiyat artışı ve karaborsa oldu.
  • Karma Ekonomiden serbest piyasa ekonomisine geçişi sağlayan 24 OCAK kararları alındı.

Sosyal – Kültürel Gelişmeler

  • Gaipçilere karşı çıkan ikinci yeni akımı 1960’ların ortalarına kadar etkisini devam ettirdi.(Edip Cansever- İlhan Berk- Cemal Süreyya- Sezai Karakoç…)
  • Fakir Baykurt(Yılanların Öcü)

Ş.Süreyya Aydemir(Toprak Uyanınca)

Atilla İlhan- Vedat Türkali(1970’lerde)

Zeki Alasya-M.Akpınar(Devekuşu Karabeleri)

  • 1960’lı yıllarda Aranjman (düzenleme) müzik tarzı ortaya çıktı.
  • 1970’lerde Anadolu Rock ortaya çıktı.(Moğollar- Barış Manço)
  • 1962’de TÜBİTAK kuruldu.(Türkiye bilim ve teknik araştırma kurumu)

Amacı: Kalkınma planları doğrultusunda bilimsel araştırmalar yapmak ve yaptırmak.

  • 1968’de TRT ilk TV yayınına başladı.
  • Boğaziçi köprüsü trafiğe açıldı.(1973)
  • Renkli TV yayınına geçildi.(1986)
  • Almanya’ya işçi gönderildi.

YUMUŞAMA DÖNEMİ TÜRK DIŞ POLİTİKASI

  • Bu dönemde Kıbrıs konusunda ABD’nin tavrını ortaya koyan JOHNSON’ın mektubu ve 1975-78 yılları arası ambargo dönemi Türk-ABD ilişkisinde sarsıntılara yol açmıştır.
  • SSCB, Türkiye’nin Kıbrıs’ı NATO üssü haline getirmesinden korktuğu için, Kıbrıs konusunu Türk aleyhine politika izlemiştir.
  • 1967 Arap-İsrail savaşlarında, Türkiye Arap devletlerini desteklemiş ve insani yardımda bulunmuştur.
  • 1969’da kurulan İslam Konferansı Örgütüne üye olarak güçlenmesini
  • Arap ülkelerinin reddettiği Camp David Antlaşmasını Türkiye’de reddetmiştir.

YUMUŞAMA DÖNEMİ DÜNYA

  • 1961’de Rus Kozmonot Yuri Gagarin Vastak-1 uzay aracı ile ilk uzaya giden insan oldu.
  • 1969’da ABD’li astronot Neil Amstrong aya ayakbastı.
  • 1970’de kişisel bilgisayar üretildi.(1978’de APPLE üretildi)
  • İlk haberleşme uydusu (telstar-1)-1962
  • İlk uzay yürüyüşü (1963)
  • İlk kalp nakli (1965)
  • Videokaset (1972)
  • Mini bilgisayar (1973)
  • Hepatit B aşısı (1975)
  • Compact Disk (CD) -1979
  • Heavy metal müzik türü ortaya çıktı.
  • Fransa’da 68 kuşağı öğrenci hareketleri başlamış (Türkiye’yi de etkilemiş)
  • Bu dönemde ekonomik kalkınma hız kazandığı için bu döneme MUHTEŞEM OTUZLAR denmiştir. (1945-1975)